آسیب اندام به دنبال پیوند سلول های بنیادی خونساز

در بیشتر موارد به دنبال مصرف داروهای مورد استفاده در شیمی درمانی و رژیم آماده سازی برای پیوند سلول های بنیادی خونساز (HSCT) ، رادیوتراپی کل بدن  (TBI)و بیماری مزمن پیوند در مقابل میزبان (GVHD)، ممکن است آسیب اندام ایجاد شود که در اکثر موارد این آسیب ها موقتی و قابل برگشت است و در موارد کمی میتواند تهدید کننده حیات باشند.

در یک مطالعه نشان داده شده است که بروز هر گونه آسیب اندام در پنج سال پس از HSCT در بین گیرندگان اتولوگ 45 درصد و در بین گیرندگان آلوژنیک 79 درصد بوده است، و 2.5 درصد از گیرندگان اتولوگ و 26 درصد از دریافت کنندگان آلوژنیک سه یا تعداد بیشتر از آسیب اندام را داشتند.

در ادامه به رایج ترین این آسیب ها اشاره می گردد، که شامل انواع نادر نمی شود;   لازم به ذکر است این آسیب ها بسته به بدن فرد و نوع درمان اشکال و شدت های متفاوتی دارد و فرد بیمار ممکن است همه این مشکلات احتمالی را همزمان تجربه نکند و یا اصلاً هیچ یک را تجربه نکند.

یکی از رایج ترین آسیب های اندام، مشکلات دهان و دندان است که به دنبال تابش کامل بدن و یا GVHD مزمن می تواند بروز کند. این مشکلات شامل التهاب و زخم شدن غشای مخاطی، تغییرات چشایی، خشکی دهان، پوسیدگی، لق شدگی و یا از دست دادن دندان و رشد غیر طبیعی دندان ها، و یا نکروز استخوانی ست که به دنبال رادیوتراپی با دوز بالا ایجاد می شود. معاینه دندانپزشکی سالانه  به منظور تشخیص و درمان این مشکلات ضروری می باشد

از دیگر آسیب های رایج اندام مشکلات بینایی و به خصوص آب مروارید است که با یک جراحی سرپایی قابل درمان است. در صورت (GVHD) پس از پیو ند احتمال خشکی چشم و سایر مشکلات بینایی نیز وجود دارد.

آسیب اندام: مشکلات استخوانی

پوکی استخوان (استئوپورزیس) که گاهی به دنبال پیوند ایجاد می شودبیشتر در زنان و افرادی دیده می شود که دارای سن بالا، یائسگی، و یا تحت درمان با استروئیدها بوده اند. به دنبال تجویز ورزش، کلسیم ، ویتامین D، درمان جایگزینی استروژن و بیس فسفونات درمان صورت می گیرد.

از دست دادن جریان خون به استخوان (نکروز آواسکولار) که بیشتر در افرادی دیده می شود که مسن تر، دریافت کننده رادیوتراپی کل بدن، مبتلا به کم خونی آپلاستیک یا لوسمی، تحت درمان با استروئیدها به دنبال GVHD بوده اند. نکروز آواسکولار در 5 تا 20 درصد بیمارانی که پیوند آلوژنیک (اهدا کننده) انجام داده اند، رخ می دهد و اکثرا باسن یا زانو را تحت تأثیر قرار می دهد. اقدامات درمانی شامل ورزش در موارد خفیف و یا جراحی تعویض مفصل درموارد شدیدتر است.

تیروئید کم کار دارای علائمی شامل افزایش وزن، ریزش مو، پوست خشک، حساسیت به سرما، خستگی و یبوست و اختلال در رشد در کودکان است. معمولا هورمون های تیروئید خوراکی در درمان این مشکل تجویز می شوند

برونشیت انسدادی فقط در بیمارانی که پیوند آلوژنیک داشتند، دیده می شود و جریان هوا را از طریق ریه ها کاهش می دهد. فاکتور های خطر شامل: سابقه GVHD ، سابقه عفونت های ویروسی تنفسی پس از پیوند، مشکلات تنفسی قبل از پیوند و سن بالاتر است.

علائم عبارتند از: سرفه خشک، تنگی نفس، خس خس سینه. درمان برونشیت انسدادی بسیار دشوار است. بهترین نتایج درمان در بیمارانی دیده می شود که درمان را در اوایل دوره بیماری خود شروع می کنند، اگرچه 20 درصد بیماران در مراحل اولیه بیماری هیچ علائمی ندارند.

مشکلات قلبی که برای بیمارانی که پیوند آلوژنیک داشته اند تا سه برابر بیشتر از جمعیت عمومی است. تجویز ورزش، رژیم غذایی سالم، کنترل کلسترول خون، فشار خون، و سطح گلوکز خون می تواند خطر ابتلا به بیماری های قلبی را کاهش دهد.

آسیب اندام :مشکلات کبد

یکی از مشکلات رایج اضافه بارآهن است که در برخی از بیمارانی که قبل و یا در طول پیوند خون زیادی دریافت کرده اند، به وجود می آید. مانند بیماران مبتلا به سندرم میلودیسپلاستیک (MDS)، کم خونی آپلاستیک شدید، تالاسمی و بیماری سلول داسی شکل.

این وضعیت ممکن است منجر به افزایش خطر عفونت، و یا تاثیر منفی بر سلامت کبد و قلب شود. این مشکل معمولاً با تخلیه مقداری از خون از طریق فرآیندی به نام فلبوتومی (phlebotomy) که تقریبا مشابه فرایند اهدا خون است، درمان می شود.

بیماری انسداد وریدی کبد (VOD) یک مشکل ناشایع ولی بسیار جدی و تهدید کننده حیات است که در آن رگ‌های خونی داخل کبد مسدود می‌شوند. این مشکل فقط در افرادی که پیوند آلوژنیک دارند و بیشتر در افرادی که داروهای بوسولفان یا ملفالان را قبل از پیوند دریافت کرده‌اند، افراد مسن که قبل از پیوند مشکلات کبدی داشتند و افراد مبتلا به GVHD اتفاق می افتد.

زرد شدن پوست و چشم ها، ادرار تیره، حساسیت در زیر دنده های جایی که کبد قرار دارد و افزایش سریع وزن به دلیل تجمع مایعی که باعث نفخ شکم می شود، از علائم شروع این وضعیت است. تشخیص زودهنگام VOD بسیار حائز اهمیت است.

از دیگر مشکلات آسیب اندام ، مشکلات کلیه که بیشترین خطر را در بیمارانی دارد که مولتیپل میلوما دارند، تحت TBI قرار گرفتند، و یا GVHD  مزمن دارند. درمان بیماری کلیوی بسته به نوع مشکل کلیوی متفاوت است و درمان مربوطه را می طلبد. در برخی مواقع مکمل های گیاهی در درمان این وضعیت موثر هستند.

عوارض عصبی مانند تشنج، سردرد، اختلالات هوشیاری و ذهنی ، علائم مخچه و نقایص شناختی در بیمارانی که HSCT دریافت کرده اند گزارش شده است که معمولا مرتبط با پیوند آلوژنیک، بیماری زمینه ای قبلی، سمیت دارو و تشعشع یا عفونت نسبت داده می شود. اما به نظر می رسد GVHD  بزرگترین سهم را در مقابل عوامل مخدوش کننده ذکر شده در ایجاد این عوارض دارا است.

نویسنده و مترجم:  دکتر مریم مهرآور

مطالب دیگری را مطالعه فرمایید:

عفونت­

منابع:

لینک 1

لینک 2

لینک3